A full and critical edition of the text of Hugo Grotius' De Iure Praedae Commentarius (IPC) as preserved in the single extant manuscript, Leiden UL, BPL 917.

Jan Waszink <j.h.waszink@law.leidenuniv.nl>

Next Page Start Previous Page Additions/Deletions First Finished Version Finished Version

Sed hoc commodius expediri non potest quam si videamus quid licuerit unicuique ante respublicas ordinatas. Imperator sane Theodosius in ea lege, cuius verbis paulo antea utebamur, cum iudiciorum ordinem iccirco institutum dicit, ne sibi quisque ultionem permitteret, hoc sentire videtur, priusquam ille ordo institutus fuit, permissam singulis vindictam fuisse: sed hoc immutatum, quia aut sui amore aut alterius odio modus facile excedebatur: nec multo diversum hic obtinere, quam in rei vindicatione et exactione debiti, quae cum olim per se quisque expediret, vitandis quae inde nascuntur periculis, iudicia haberi coepere.

Lucretius quidem clare satis hoc ipsum expressit:
Acrius ex ira quod enim se quisque parabat
Ulcisci quam nunc concessum est legibus aequis
Hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevum.
Et ipse Cicero, quem ut video Theologorum praestantissimi hac in parte non culpant, cum ius naturae esse dixisset, id quod nobis non opinio, sed innata vis afferat, inter eius exempla statuit vindicationem, quam gratiae opponit: ac ne quis ambigeret, quantum eo nomine deberet intelligi, definit vindicationem, per quam vim aut contumeliam defendendo aut ulciscendo propulsamus a nobis et a nostris qui nobis cari esse debent, et per quam peccata punimus. Civilis apud Tacitum: Iure gentium, inquit, poenas reposco.

Lex igitur illa quae maleficos puniri iubet, cum ex Iure naturae sive Gentium descendat, civili societate et lege est antiquior. Quod a Divina Scriptura non videtur alienum, in qua post orbem submersum, cum in una domo reliquiae essent generis humani, civitatem non video, legem video, quae maleficia puniri iubet: Qui sanguinem hominis effudit, per hominem sanguis eius effunditor. Nec forte illud praetermittendum est, quod lex ista alteri legi subiicitur, quae bestias humano usui addicit, quia cum paenarum originem exquirunt Theologi hac comparatione utuntur, ut dicant indigniora omnia digniorum usibus destinari: ita bestias, quamquam a Deo creatas ut essent, homo tamen recte interficit, vel ut ad usum vertat tanquam sua, vel ut tollat tamquam noxia: quorum utrumque eo quo dixi Scripturae loco exprimitur.

Similiter volunt deploratae malitiae homines hoc ipso quod tales sunt, quasi divina humanaque imagine exuta, ad inferiorem ordinem detrudi, inque bonorum usum ordinari, et quodammodo ex personis res fieri, quae et secundum naturam servitutis origo est: Tolli ergo posse tum ne noceant, tum ut ad exemplum usui sint: quod Seneca dixit, ut documentum omnium sint, et qui vivi noluerunt prodesse, morte certe eorum respublica utatur.

Quod enim de republica dicit, idem de universitate generis humani intelligendum iam demonstrabimus. Bestiarum exemplo ad nocentium poenas etiam Democritus utitur▸

de Iure Naturali disputans. Ita enim ait: κατὰ δὲ ζώων φόνου καὶ μὴ φόνου ὥδε ἔχει· τὰ ἀδικέοντα καὶ θέλοντα ἀδικεῖν, αθῶος ὁ κτείνων· καὶ πρὸς ἐῦ ἔστ' ὀῦν τοῦτο ἕρδειν μᾶλλον ἢ μὴ· De occidendis aut non occidendis animantibus ita se res habet: quae iniuriam faciunt, aut facere volunt quisquis occiderit purus est, adeo quidem ut hoc fecisse quam non fecisse sit rectius. Et mox: κτείνειν χρὴ τὰ πημαίνοντα παρὰ δίκην πάντα περὶ παντός: Ea quae nocent extra ius omnino occidere, atque omnibus convenit. Rursus: ὅκως περὶ κιναδέων τε καὶ ἑρπετέων γεγράφαται τῶν πολεμίων οὕτω καὶ κατὰ ἀνθρώπων δοκεῖ μοι χρεὼν ἐῖναι ποιεῖν· Quae vero de vulpibus et inimicis serpentibus scripsimus, eadem in hominibus facienda videntur. Et subiungit: κιξάλλην καὶ λῃστὴν πάντα κτείνων τις ἀθῶος ἂν ἐίη καὶ ἀυτοχειρίᾳ, καὶ κελεύων, καὶ ψήφῳ. Furem et latronem quicunque quomodocunque occiderit innocens est, sive MANU, sive iussu, sive suffragio. Putes eum a Seneca lectum, qui, inquit, cum cervicem noxio praecidi imperabo eo vultu animoque ero, quo serpentes et animalia venenata percutio. Et alibi ne viperas quidem et natrices, et si qua morsu aut ictu nocent affligeremus, si ut reliqua mansuefacere possemus, aut efficere ne nobis aliisve periculo essent. Ergo ne homini quidem nocebimus, quia peccavit, sed ne peccet.

Ex his apparet puniendi causas esse naturales et ex ea lege procedere quam nos primam descripsimus. Quid ergo, nonne puniendi potestas rei publicae propria est? Imo vero ut a republica ad magistratum, ita ad rempublicam ius omne a singulis devenit, collatoque consensu, ut ad regulam tertiam ostendimus, potestas publica constituta est. Quare cum transferre nemo possit, quod non habuit, ius illud antiquius penes privatos fuisse quam penes rempublicam ▸

.

Atqui paenae ad bonum duntaxat reipublicae ordinantur. Id vero ▸. Nam paenarum causa naturalis est, respublica vero non natura, sed ex condicto. Societas enim humani generis a natura, civilis autem, qua talis, ab instituto. Ipse Aristoteles, quo maxime auctore contraria sententia nititur, ita scribit: ἄνθρωπος γὰρ τῇ φύσει συνδυαστικὸν μᾶλλον ἢ πολιτικόν· καὶ ὅσῳ πρότερον καὶ ἀναγκαιότερον οἰκία πόλεως, καὶ τεκνοποιία κοινότερον ζῴοις. Homo enim coniugale magis quiddam est natura quam civile, quanto quidem et prior et magis necessaria est familia quam civitas, et sobolis procreatio cunctis animantibus communior.

Quod et cum divina historia consentit. Deus enim qui cuncta creavit in sua perfectione, non rempublicam creavit, sed homines duos. Itaque tantum societas humana erat, civitas non erat. Quare et aucto statim humano genere naturalis ▸

penes Patresfamiliarum fuit, iuxta Homerum:
θεμιστεύει δὲ ἕκαστος
παίδων ἠδ' ἀλόχων.
soliti ius dicere quisque
Coniugibus puerisque.
Hos igitur pro sui familiaeque suae conservatione iurisdictionem ut internam ita externam habuisse consentaneum est: ▸

Quod autem iuris initio orbis ante constitutas civitates fuit, idem postea necesse est mansisse penes eos homines, qui iudicia sibi non constituerunt, quibus, ut Seneca loquitur, iura distinguit modus virium.

Ita apud Ombricos observatum Damascenus auctor est, ut manu se quisque ulcisceretur: Manetque ex parte hodie apud Sarmatas. Imo et singu[-] lares illae dimicationes, quae hodie etiam multis in locis usurpantur, reliquiae videri possunt illius moris, et velut legis nonae exceptiones. Romani etiam veteres dominis, patribus, maritis, cognationi iura vitaeque necisque permiserunt.

Alia quidem causa est exsecutionis quae privatis lege speciali permittitur. Nam hic si ad arma veniatur nescio an non publicum potius quam privatum bellum dicendum sit. Respublica enim quasi suscipit et gerendum singulis mandat. Etsi verum est, pleraque illa ex eadem ratione, unde et privatum bellum fluere. Quia enim exempli gratia militibus et exactoribus non facile per iudiciorum ordinem occurritur, iccirco ipsis privatis per leges se vindicandi potestas datur.

Et haec igitur sunt, quae velut vestigia habemus iuris naturalis in puniendo. Sed adhuc dubitari potest, semota republica, quem sibi iustum finem privatus ultor possit proponere. Facile respondebit, qui ex Philosophis didicerit duas esse Respublicas, alteram Orbis, alteram Urbis. Nimirum totius humani generis bonum ab eo spectari, non aliter quam cum serpentem occidit. Et hoc proprie est illud bonum commune, quod ▸

naturaliter ▸ diximus. Hoc ▸ Plutarchus ▸: τῷ δὲ (θεῷ) ἕπεται δίκη τῶν ἀπολειπομένων τοῦ θείου νόμου τιμωρός· ᾗ χρώμεθα πάντες ἄνθρωποι φύσει πρός πάντας ἀνθρώπους ὥσπερ πολίτας. Iustitia Deum comitatur ▸

vindex

ultrix

eorum qui contra legem divinam delinquunt: qua OMNES homines NATURA utimur adversus OMNES homines, ut CIVES.

Huius autem boni communis cura aequaliter ad quemvis pertinere videtur, sive ipsi, sive alteri illata sit iniuria: nisi quod suas iniurias exsequi periculosius sit: quia vix est ut iustus modus et finis servetur. Nam fere, ut apud Senecam est, non it sed agitur, qui non mandat ultionem, sed ipse eius exactor animo simul ac manu saevit. Ideoque Principes, qui constituto iudiciorum ordine, soli nisi per se vindicari non possunt, admoneri solent, ut ultionem impendant, non dolore, sed exemplo.

Quod autem nunc est in Principibus ideo quia ius civile in aliquo debuit desinere, id in singulis olim fuisse ratio naturalis persuadet. Et quod ante iudicia fuit, idem erit iudiciis quovis modo sublatis, ratione loci aut temporis. Nec aliud mihi spectasse videntur, qui crediderunt Tyrannum, hoc est iuris iudiciorumque oppressorem a privatis recte interfici. In quam sententiam Stoicorum placitum accipi potest, qui affirmant Sapientem numquam esse privatum, quod Nasicae exemplo Tullius probat: quo et Horatius respicit in Carmine ad Lollium: Consulque non unius anni, et quae sequuntur.

Ipse etiam Plutarchus, quamquam alterius familiae, in hac parte non dissentit: sed virum civilem ab ipsa natura ait magistratum designari, et quidem perpetuum, semperque legem ei principatum deferre, qui agat iusta, norit utilia: neque eum tamen hac potestate usurum, nisi cum perfidia aut socordia eorum qui publica munia ex suffragio obtinent rem in periculum adduxit. Caesar, is qui postea Dictator fuit, cum privatus etiamnum esset, piratas, a quibus captus ante fuerat, classe tumultuaria persecutus est, ipsorumque naves partim fugavit, partim mersit: cumque Proconsul negligeret animadversionem in captivos sontes, ipse eos in mare iterum vectus suffixit cruci: quia scilicet et iudex requisitus officium non faciebat, et in mari id nullo piaculo fieri posse videbatur, ubi non scriptis legibus, sed gentium iure vivitur.

Hae rationes persuadebant fieri posse, quamquam raro forte ob imbecillitatem naturae humanae, ut privatus sine peccato aliquem puniat ex naturae lege:

quod multis argumentis firmare Castrensem video. Inventa enim iura ut provideant, non ut noceant hominibus. Neque id quod extraordinarium est ordinaria habere subsidia: nec quenquam in periculo vetari sibi aliisque consulere, ut si a nautis in naufragio, in morbo a medicis destituatur. Ex necessitate, et ne ius nostrum pereat multa permitti, quae alias non permitterentur: unaque re deficiente ad alteram recurri.

Nec aliter sensisse videntur viri undequaque doctissimi Connanus,

et Petrus Faber, quibus adiici potest Ayala Socinum Nepotem in hanc rem allegans.

▸ EATENUS ▸ BELLUM PRIVATUM QUATENUS IUDICIUM DEFICIT.

Bellum vero publicum interdum ex defectu iudicii, ▸

interdum ex iudicio fit. Ex defectu iudiciorum eodem quo privatum modo. Accidit autem hoc quoties ut Cicero ait ei qui expectare velit ante iniusta paena luenda sit, quam iusta repetenda, et omnino cum res moram non patitur. Unde liquet iniustum bellum inferenti iustum bellum referri sine iudicio ullo, neque eius belli denuntiationem requiri, ut feciales Romani in Aetolos decreverunt. Nam, ▸ ex Platone Aelianus refert, quod ad propulsandam necessario iniuriam bellum suscipitur, id non a praecone aut caduceatore sed ab ipsa natura indicitur. ▸ Idemque censendum est si legati violati, aliudve quid factum quo gentium commercia dirimerentur. Neque enim iudicium haberi potest ab illis ad quos nemini datur commeare.

Illud interim notandum, quod et supra diximus defervente periculo leges resuscitandas.

Quoties autem ratio temporis patitur, toties quicunque bellum suscipiunt, et in quoscunque ▸

iudicium accipere debent. Unde bella civilia iuste suscipiuntur secundum regulam quintam et legem nonam: externa secundum legem ▸ et regulam nonam. Quare in bello civili pro cive aut republica contra civem sententia magistratus aut reipublicae desideratur. ▸ nec quidquam ultra, quod in externo aliter est: idque a Tullio recte distinguitur, qui cum mittendos ad Antonium legatos negat sed vi eum cogendum ut ab obsidione Mutinae discederet, non enim inquit cum Annibale res est hoste reipublicae sed cum cive:

In bellis externis lex illa quam dixi et regula constituunt denuntiationem adeo celebratam in iure belli, de qua non idem veteres censuerunt. nobis ex his quae praestruximus omnia ▸

expedita. Recte illud sui iuris tenebat miles apud ἠθικώτατον auctorem:

Omnia prius experiri verbis quam armis sapientem decet:
Qui scis an quae iubeam sine vi faciat?

Quod Cicero planius: cum sint duo genera decernendi, unum per DISCEPTATIONEM, alterum per vim, confugiendum ad posterius si uti non licet superiore. Thucydides etiam: ἐπὶ τὸν δίκας δίδοντα οὐ νόμιμον ὡς ἐπ' ἀδικοῦντα ἰέναι· In eum qui iudicium accipere paratus sit, nefas ut in iniurium iri. Theodorici etiam illud non discrepat veniendum tunc ad arma, cum locum apud adversarium iustitia non potest reperire.

Quo et illud ex parte spectat, quod ex Scholasticis diximus eum iure bellum pati qui satisfacere nolit.

Apparet ▸

ex regula nona bellum suscepturo duplicem imponi necessitatem. Primo enim iudicium offerendum est reipublicae a qua cuiusve cive quicquam petitur . ▸ Deinde ea si desit officio, debet respublica ipsa quae laesa est ▸ civis ferre sententiam▸ Prius illud iure Feciali Romanorum (neque sane gens ulla hac in parte religiosior fuit) ▸ aut ▸ dicitur.

Nam rerum repetendarum nomine egregie Servius omnem iniuriam dicit contineri. Est enim et rei et repetitionis nomen generale.

Quod autem postulatur triplex est: REDDI, SATISFIERI, DEDI:

: ex lege scilicet secunda opposita quarta;e, ex lege sexta, ex lege quinta. Nam prima opposita tertiae, non recipit, ut diximus Iudicii necessitatem. Posterius autem est belli iussio, sive decretum reipublicae aut magistratus eius, cui cuiusve civi facta iniuria est, quo condemnatur pars adversa.

Hinc formula: Testor populum illum iniustum esse neque ius reddere. Et altera: Quarum rerum, litium, causarum condixit Pater Patratus Populi Romani Quiritium Patri Patrato Populi Priscorum Latinorum, hominibusque Priscis Latinis, quas res nec solverunt, nec dederunt, nec fecerunt, quas res dari fieri solvi oportuit, puro pioque duello quaerendas censeo, consentio, consciscoque. Et ▸

: Quod Populi Prisci Latini adversus Pop[ulum] Rom[anum] Quir[itium] fecerunt, deliquerunt, quod Populus Rom[anus] Quir[itium] bellum cum Priscis Latinis iussit esse, Senatusque Rom[anus] Quir[itium] censuit, consensit, conscivit, ut bellum cum Priscis Lat[inis] fieret, ob eam rem ego Populusque Rom[anus] populo Priscorum Latinorum bellum INDICO facioque.

Duo autem ista, rerum repetitio, et decretum et seiungi possunt et iungi. Seiungi, si quomodo diximus separatim fiant, et interposito tempore. Iungi si simul laesa respublica alteri iudicium offerat, et ni iuste iudicet suum ei iudicium denuntiet. Hoc ferme modo: Eam se iniuriam, nisi ab ipsis qui fecerint dematur, ipsos omni vi depulsuros esse.

Neque vero aliter apud Euripidem Theseus haec caduceatori ad Creontem mandata dat:
Θησεὺς σ' ἀπαιτεῖ πρὸς χάριν θάψαι νεκροὺς,
Συγγείτον' ὀικῶν γαῖαν, ἀξιῶν τυχεῖν,
Φίλον τε θέσθαι πάντ' Ἐρεχθειδῶν λεών.
Κἂν μὲν θέλωσιν ἀινέσαι, παλίσσυτος
Στεῖχ', ἢν δ' ἀπιστῶσ', οἵδε δεύτεροι λόγοι·
Κῶμον δέχεσθαι τὸν ἐμὸν ἀσπιδηφόρον.
Vicina Theseus qui tenet regni sola
Humare poscit mortuos: quod si datur,
Sit amica faciet gens ▸

Erechtidum

Erechthidum

tibi.
Quae si probantur, tum refer retro pedem.
Sin nemo paret, verba sint haec altera,
Iam mox ut arma pubis exspectent meae.
Et similia a Creonte Theseo nuntiantur, ut videamus morem Graeciae in Tragoedia expressum: qui et in historia Romana passim occurrit. Quae autem duo ista sic complectitur, vocatur ▸.

Is vero qui prius misit res repetitum non tenetur iterum denuntiare: sed sicut ▸

quae post sententiam usurpantur edicta, ▸non a ▸ sed ab instituto sunt cuiusque civitatis, non aliter et belli suscipiendi solemnia, si qua sunt praeter ea quae diximus, ut de iterandis denuntiationibus, non aliunde quam ex moribus cuiusque populi descendunt, quod et Maecenas apud Dionem velle videtur.

Multa eius generis Romani usurparunt ab Aequicolis accepta, ut de hasta sanguinea

et alia eiusmodi, neque mirum cum aliae gentes etiam locum et tempus praelii saepe denuntiarint, quae ut interdum magnifica sunt, ita numquam necessaria.

▸

et Romanos videmus sanctissimis temporibus res quidem nunquam nisi ab ipsis qui iniuriam fecerant, aut magistratibus repetisse. bellum autem postquam decretum erat, non ad eosdem utique, sed vel ad proximos fines quasi dicis causa indixisse: vel hoc etiam omisisse, cum res legitime repetitae nec iuri paritum esset. Varro etiam et Arnobius morem illum solemniter bellum denuntiandi, ▸sicut alia quae sunt iuris civilis, apud Romanos abolitum testantur.

Videmus igitur quomodo sit intelligendum quod dicunt Doctores nullum esse bellum iustum nisi quod legitime indictum sit: quam sententiam nemo melius Cicerone interpretabitur cum dicit nullum bellum esse iustum nisi quod aut rebus repetitis geratur, aut denuntiatum ante sit et indictum. Alterum, non utrunque requirit.

Et hoc ipsum sic restringendum est, ut ▸

adversus eum qui iam bellum suscepit: quod antea demonstravimus. Quo spectat illud apud Isidorum fragmentum vetus: Iustum bellum est, quod ex edicto geritur rebus repetitis, aut propulsandorum hominum causa. Hostes enim sunt non modo quibus nos, sed et qui nobis bellum decernunt, ut in legibus comprehensum est. Itaque adversus eos qui se iam pro hostibus gerunt nulla denuntiatio necessaria est, de quo constat inter Doctores, qui tradunt eos qui palam nobis noxii molestique sunt ipso iure diffidatos videri. Nam diffidare apud illos est bellum indicere.

Nobile est exemplum in Israelitis qui cum praeceptum haberent a Deo ne quam gentem armis aggrederentur nisi quam denuntiando prius ad pacem invitassent, hoc ipsum tamen adversus gentes Chananaeorum plerasque observandum non putarunt, cum essent ab illis priores bello lacessiti. Cui consequens est illud, postquam semel res repetitae et decretum interpositum fuit, pro eo iure quod in exsecutione ipsa nascitur nullam condictionem aut sententiam requiri. ▸

▸

cum a principali belli auctore facta est denuntiatio ab eius socio denuntiari nihil oportet, qui iuri alieno tantum assistit, nec quidquam ipse seorsum postulat. Similiter cum reipublicae alicui aut magistratui ▸ est bellum, sociis eius et subditis indici nihil necesse est: quod nostri interpretes suo more sic efferunt. Diffidato Principe diffidatos esse omnes eius subditos complices et auxiliatores. Et hoc est quo se inter alia Cn. Manlius a legatis suis accusatus ob bellum Gallograecicum defendit. Verba autem illa Isidori plane idem significant ac si dicas: BELLUM PUBLICUM IUSTE SUSCIPITUR QUATENUS IUDICIUM DEFICIT, AUT ▸ REBUS REPETITIS ▸ EX DECRETO REIP[UBLICAE] SUSCIPIENTIS.

Videndum iam quid in his qui voluntarie agunt in bello gerendo desideretur, et quantum illis permittatur: haec sane quaestio late patet, sed ad summa quaedam genera a nobis redigetur. Forma ut diximus iusta est in convenientia legum. Sicut autem suscipiendo bello pugnare videbantur leges de iudiciis, quas partim per leges digniores sustulimus, partim conciliavimus, ita gerendo obstare videntur

lex tertia et quarta. Nam si verum est illud:
Tum certare odiis, tum res rapuisse licebit:
▸ si inquam ▸ et caedes sequuntur, et rapinae, quid illis legibus faciemus, quae vetant nos homines alteros laedere, et alienum attingere? Praeterea repugnare videtur plerunque regula tertia, cum exorto bello velut sublata videantur iuris humani commercia.
Dolus an virtus quis in hoste requirat?
Huic enim nocere quaerimus:
ἢ δόλῳ ἠὲ βίῃ, ἢ ἀμφαδὸν ἠὲ κρυφηδόν.
Sive dolo, seu vi manifesta, clamve, palamve.

Prius autem de legibus secundi ordinis hoc est tertia et quarta videamus: quae vi legis decimae tertiae eliduntur, ut alibi diximus, non modo si primae aut secundae opponantur, verum etiam si locus sit quintae et sextae, quatenus istis et prima et secunda insunt et ipsae illae tertia

quarta.

Quod si

igitur ultra ▸ fiat quam leges primi et tertii ordinis postulant, aut in alterum quam in quem leges istae diriguntur, ▸ belli modum est.

Dupliciter nos offendunt hostes: dupliciter etiam offenduntur: in corpore et in rebus: unde συζυ- γίαι sive

fiunt quatuor. Aut enim eius qui corpus nostrum impetit corpus vicissim impetimus, aut spoliamus▸ spoliantem: aut periculum vitae nobis inferentem bonis mulctamus, aut pro rebus nostris arma stringimus: quae omnia per se iniusta non esse prius ostensum est: nunc quatenus permittantur videamus.

Si quem igitur aut pro vita tuenda aut pro rebus nostris vulnerare possumus, ▸

(quod ita dico ut legis primae non etiam delicti habeam rationem) ab eo manus abstinere debemus simulatque periculum cessat: .

Si rem nostram aut id quod nobis debetur reposcimus, ubi id erimus consecuti nihil amplius arrogare nobis ▸

.

Si ▸

delicti persequimur, ea quoque debet esse temperata pro modo delicti, ut illa teneatur
Regula, peccatis quae poenas irrogat aequas.

▸

autem ne alius pro alio belli malis afficiatur, notandum est interdum aliquem ex facto ▸ obligari, ▸ praecedente tamen aut sequente facto suo. ▸ in contractibus saepe accidit: in delictis etiam accidere potest, quatenus paena delicti ▸ pecuniaria est sive ad facultates pertinet. unde vadimonia. Sed paenae corporalis vicarium iura non recipiunt. Ratio est, quia nemo potest id obligare in quod dominium non habet. In res dominium nobis Deus dedit: in nos ipsos retinuit sibi: quare cum libet bona alienare possumus, vitam deponere non possumus. sicut servo peculium datur, in se potestas non datur.